Co warto wiedzieć o suplementacji żelaza?

Dolegliwości i choroby fiber_manual_record 2020-04-29

W ostatnich latach na rynku pojawiło się sporo suplementów diety, a wraz z nimi – informacje o konieczności codziennego zażywania. Warto jednak pamiętać, że suplementy diety nie mają na celu leczenia, a co równie istotne – nie powinny też zastępować codziennej, prawidłowej diety. Suplementy mają jedynie uzupełniać niedobory w diecie i ewentualne braki związków, których rzeczywiście w organizmie brakuje. Jednym z takich składników jest żelazo. Jego brak może być wynikiem zarówno niedoborów w diecie, jak również zwiększonym zapotrzebowaniem organizmu na ten pierwiastek w różnych sytuacjach. W związku z tym zdarza się, że zachodzi potrzeba suplementowania żelaza, a w skrajnych przypadkach niedoboru żelaza i niedokrwistości pojawia się konieczność leczenia. Czym więc jest żelazo i jakie funkcje pełni w organizmie? Kiedy warto je suplementować? Odpowiedzi na te pytania znajdziecie poniżej.

 Niedobór żelaza – kiedy rozpocząć suplementację?
Spis treści

Gdzie w naszym organizmie występuje żelazo?

W organizmie człowieka znajduje się około 3-4 g żelaza i występuje ono między innymi:

  • we krwi – a dokładniej w krwinkach czerwonych, bowiem żelazo jest składnikiem budulcowym hemoglobiny, a hemoglobina jest czerwonym barwnikiem krwinek czerwonych, czyli erytrocytów, które krążą we krwi;
  • w tzw. puli magazynowej – żelazo występuje w naszym organizmie w formie związanej z ferrytyną i homosyderyną – głównie w wątrobie i śledzionie. To właśnie tam żelazo jest magazynowane i czeka na zwiększone potrzeby organizmu lub braki dostarczania żelaza z diety. W takich sytuacjach żelazo jest uwalnianie z tej puli;
  • w tzw. puli tkankowej – żelazo znajduje się w tkankach jako składnik mioglobiny lub składnik enzymów (perozsydazy, katalazy);
  • w tzw. puli osoczowej - żelazo znajduje się w osoczu w formie związanej lub niezwiązanej z transferryną.


Jakie funkcje spełnia żelazo?

Żelazo, że względu na miejsca w organizmie w których się znajduje, pełni wiele niezwykle ważnych funkcji:

  • warunkuje prawidłowe dotlenienie tkanek i narządów – transportuje tlen;
  • buduje i warunkuje pracę mięśni;
  • uczestniczy w metabolizmie komórkowym i tym samym wpływa na pracę serca, mięśni, wydzielanie hormonów;
  • uczestniczy w krążeniu krwi przez łożysko.


Żelazo w diecie, czyli skąd nasz organizm pozyskuje ten pierwiastek?

Tak jak wcześniej wspomniano, w organizmie człowieka znajduje się około 3-4 g żelaza. Ale nie jest to ilość stała, bowiem nasz organizm dziennie traci ok 1-2 mg żelaza. Straty te wynikają z naturalnego złuszczania się nabłonków, krwawień z żółcią czy krwawień miesiączkowych. Utracone przez organizm żelazo niestety nie jest na nowo tworzone w ciele człowieka. Jest pobierane z puli magazynowej, ale ona też ma swoje granice i musi być stale uzupełniana. Aby uzupełnić te straty, należy je dostarczać w sposób ciągły z zewnątrz wraz z prawidłową dietą. Powinna ona zawierać różne produkty bogate w żelazo, które zawierają ten pierwiastek zarówno w formie hemowej jak i niehemowej.


Postać hemowa żelaza
to żelazo dwuwartościowe, wbudowane w pierścień porfirynowy. Taka postać jest bardzo dobrze wchłaniana (w ok 20%) i znajduje się między innymi w wątrobie wieprzowej, drobiowej i wołowej, kaszance, wołowinie, cielęcinie i wieprzowinie.


Postać niehemowa
– to postać żelaza, w której jest ono trójwartościowe i żeby zostało wchłonięte do organizmu musi ulec przekształceniu w żelazo dwuwartościowe. Dlatego też ta postać żelaza wchłania się do organizmu słabiej, w mniejszym stopniu ok 1-5%. Żelazo niehemowe znajduje się między innymi w produktach roślinnych, soi, fasoli, pistacjach, szpinaku, płatkach owsianych.


Niestety czasem, nawet pomimo w miarę zbilansowanej i zróżnicowanej diety mogą pojawiać się niedobory żelaza w organizmie. Może to być spowodowane:

  • stosowaną dietą – np. dietą wegetariańską lub wegańską, które w danym momencie mogą nie być odpowiednio zaplanowane i w pełni zbilansowane;
  • upośledzeniem wchłaniania żelaza z przewodu pokarmowego np. w wyniku zwiększonego pH soku żołądkowego, zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka, celiakii, infekcji Helicobacter pylorii czy niedoczynności tarczycy lub nerek;
  • przewlekłą utratą krwi z przewodu pokarmowego np. w przebiegu raka jelita grubego, żołądka, żylaków odbytu, uchyłków, polipów, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, wrzodów żołądka i dwunastnicy;
  • krwawieniami z dróg rodnych kobiet – w wyniku obfitych i długotrwałych miesiączek, krwawień pomenopauzalnych, mięśniaków macicy, nowotworów złośliwych, licznych porodów czy poronień;
  • zwiększonym zapotrzebowaniem organizmu na żelazo np. w czasie ciąży, laktacji, w podeszłym wieku czy przy współistniejących chorobach.


Zalecana suplementacja żelaza – dawki

W Polsce, w związku z niedostateczną zawartością żelaza w diecie zalecana jest suplementacja żelazem w grupach osób, które najbardziej narażone są na jego niedobór. I są to:

  • niemowlęta i wówczas zalecana jest suplementacja żelaza w dawce 8-10 mg/dz.;
  • dzieci i wówczas zalecana jest suplementacja żelaza w dawce 5 mg/dz.;
  • kobiety (szczególnie obficie miesiączkujące, z mięśniakami macicy itp. i wówczas zalecana jest suplementacja żelaza w dawce 18-20 mg/dz.;
  • kobiety w ciąży – szczególnie w II i III trymestrze - i wówczas zalecana jest suplementacja żelaza w dawce 27-30 mg/dz.;
  • kobiety w okresie laktacji – i wówczas zalecana jest suplementacja żelaza w dawce 20 mg/dz.;
  • kobiety w okresie pomenopauzalnym – i wówczas zalecana jest suplementacja żelaza w dawce 8-10 mg/dz.

Dodatkowa suplementacja żelazem zalecana jest także osobom starszym, intensywnie uprawiającym sport a także chorym przewlekle.


Dawka do suplementacji a dawka lecznicza żelaza

Powyżej przedstawione dawki żelaza są to rekomendowane dawki żelaza do suplementacji. Natomiast czasem jest tak, że żelaza w organizmie jest zbyt mało, rozwija się wtedy niedobór żelaza i niedokrwistość z powodu żelaza. Wtedy te zalecane do suplementacji dawki są niewystarczające. Należy wówczas włączyć leczenie wyższymi dawkami żelaza – które określa lekarz.


Objawy niedoboru żelaza

Nasz organizm potrzebuje żelaza. Wtedy funkcjonuje prawidłowo. Niestety, jeżeli zaczyna brakować żelaza w diecie i/lub nie jest ono dodatkowo suplementowane to ilość żelaza w organizmie zaczyna spadać i zaczyna występować niedobór, który prowadzi do niedokrwistości z powodu żelaza, czyli do stanu patologicznego w którym liczba czerwonych krwinek i ilość krążącej hemoglobiny nie wystarczają do utlenowania narządów i tkanek obwodowych. A to jest stan bardzo niebezpieczny dla naszego organizmu.

Niedobór żelaza w pierwszych etapach przebiega bezobjawowo, następnie pojawiają się objawy niespecyficzne takie jak:

  • głód patologiczny;
  • zanik brodawek języka i wygładzenie jego powierzchni;
  • nietolerancja wysiłku;
  • zmęczenie;
  • trudności w koncentracji;
  • osłabienie;
  • niepokój;
  • zaburzenia snu;
  • duszność wysiłkowa;
  • bóle i zawroty głowy;
  • mroczki przed oczami;
  • kołatanie serca;
  • suchość skóry i błon śluzowych;
  • pękanie kącików ust;
  • wypadanie włosów;
  • łamliwość paznokci;
  • bladość skóry;
  • słabe ukrwienie spojówek.

Przy znacznych niedoborach żelaza pojawia się:

  • kompensacyjne przyśpieszenie czynności serca;
  • przeciążenie serca;
  • niewydolności aparatu zastawkowego niewydolności krążenia;
  • rozwoju nadciśnienia tętniczego.


Niedokrwistość z niedoboru żelaza

Jeżeli w organizmie zaczyna brakować żelaza, pojawia się niedobór i niedokrwistość z powodu niedoboru żelaza.

Zgodnie z wytycznymi WHO niedokrwistością określa się spadek stężenia hemoglobiny (Hb):

  • < 12 g/dl u kobiet,
  • <11 g/dl u kobiet w ciąży – w I i III trymestrze,
  • <10,5 g/dl u kobiet w ciąży w II trymestrze,
  • < 14 g/dl u mężczyzn;

i w zależności od oznaczonego stężenia hemoglobiny wyróżnia się:

  • niedokrwistość łagodną (10-12 g/dl u kobiet, 13,5 g/dl u mężczyzn),
  • niedokrwistość umiarkowaną (8-9,9 g/dl),
  • niedokrwistość ciężką (6,5-7,9 g/dl),
  • niedokrwistość zagrażającą życiu <6,5 g/dl.

Jeżeli lekarz zdiagnozuje u pacjenta niedobór żelaza i niedokrwistość z tego powodu zaleca odpowiednie leczenie – czyli przyjmowanie leków zawierających żelazo - w dawce 60-120 mg żelaza na dobę oraz właściwą dobrze zbilansowaną dietę, bogatą w produkty zawierające żelazo. Takie leczenie utrzymuje się przez co najmniej kilka miesięcy (zazwyczaj 4-6 miesięcy). Celem tego leczenia jest osiągnięcie prawidłowego stężenia hemoglobiny i ferrytyny we krwi, ale także zapobieganie nawrotom niedoboru żelaza.


Leki i suplementy diety z żelazem

Na rynku dostępne są różne preparaty zawierające żelazo. Są to zarówno:

  • leki na receptę – stosowane na zlecenie lekarza w przypadku stwierdzonego niedoboru żelaza i niedokrwistości z niedoboru żelaza;
  • leki OTC;
  • suplementy diety;
  • wyroby medyczne specjalnego przeznaczenia żywieniowego.

Preparaty te mogą być preparatami pojedynczymi jak i złożonymi, które oprócz żelaza zawierają inne składniki np. kwas foliowy, witaminę C i inne. Na rynku dostępne są różne preparaty żelaza, niektóre dedykowane dzieciom, inne kobietom a jeszcze inne kobietom w okresie ciąży.

Na rynku jest bardzo dużo preparatów zawierających żelazo. Mają one w swoim składzie żelazo w różnych formach np. w postaci siarczanu, pirofosforanu, chelatu czy fumaranu i in. Mogą być one zarówno pojedyncze jak i złożone, zarejestrowane jako lek, suplement diety lub wyrób medyczny specjalnego przeznaczenia żywieniowego. O wyborze, któregoś z nich warto decydować po rozmowie z lekarzem lub farmaceutą. To oni pomogą najlepiej wybrać preparat i dopasować go do indywidualnych potrzeb pacjenta. Poniżej przedstawiono wybrane, przykładowe preparaty zawierające żelazo pogrupowane w zależności od grupy pacjentów, dla których są przeznaczone. I tak np:

Preparaty, zawierające żelazo, przeznaczone dla dzieci

Preparaty złożone, zawierające żelazo, przeznaczone dla kobiet w ciąży i w okresie laktacji

Preparaty, zawierające żelazo, przeznaczone dla dorosłych


Jak wybierać suplementy diety z żelazem?

Suplementacja żelazem powinna być dopasowana indywidualnie do potrzeb danego pacjenta. W zależności od stanu zdrowia pacjenta, jego wyników krwi oraz ewentualnej przynależności do grup zwiększonego ryzyka niedoboru żelaza, przyjmowanie preparatów żelaza powinno być rozważone, a dawkowanie dopasowane indywidualnie. Ze względu na dużą liczbę preparatów zawierających żelazo należy uwzględnić pewne kwestie, które będą pomocne przy wyborze tych produktów i są to:

  • wiek pacjenta oraz jego potrzeby (niemowlę, wcześniak, kobieta w ciąży, senior);
  • dawka preparatu – czy dany preparat ma być przeznaczony do suplementacji czy do leczenia.
    -Jeżeli produkt ma być stosowany jako uzupełnienie diety wystarczy wybrać dobry suplement diety, a o pomoc w wyborze takiego produktu poprosić farmaceutę.
    -Jeżeli jednak u pacjenta występuje niedobór żelaza i jest on potwierdzony w badaniach, konieczne jest przyjmowanie żelaza w dawkach leczniczych przepisanych przez lekarza.


Podsumowując, żelazo jest niezwykle ważne dla naszego organizmu. Aby spełniało w nim swoje funkcje musi być do tego organizmu dostarczane. Niestety występują sytuacje, w których sama dieta, nawet zróżnicowana i zbilansowana nie wystarcza. Wtedy należy sięgnąć po preparaty z apteki i za pomocą nich suplementować żelazo. Jest to szczególnie ważne u kobiet, kobiet w ciąży i w okresie laktacji.


Literatura:
1. Baker RD, Greer FR and The Committee On Nutrition Diagnosis and Prevention of Iron Deficiency and Iron-Deficiency Anemia in Infants and Young Children (0-3 Years of Age). Pediatrics 2010;126:1040-50.
2. Falkowska A., Ostrowska L. Niedokrwistość u kobiet cię- żarnych. Nowa Medycyna 2010,
3: 96-103 3. Korzeniowska K., i in. Zaburzenia gospodarki żelaza Część 2. Niedobory żelaza. Farmacja Współczesna 2012; 5: 146-150
4. Kozarek R. Diagnosis of Iron Deficiency Anemia in the Elderly: When to Say “Uncle’’. Dig Dis Sci 2012;10.
5. Kuthan R., i in., Zapobieganie i leczenie niedokrwistości związanej z niedoborem żelaza. Lek w Polsce, 2014, 24, 05’(277)
6. Pietrzak B., i in. Niedokrwistość z niedoboru żelaza w położnictwie i ginekologii. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna. 2016, 1, 3, 115-121
7. Urbanowicz I., Niedokrwistość i niedobory żelaza – jaki preparat wybrać? Nowa Hematologia, 2019 8. Wang W, Bourgeois T,Klima J, et al. Iron deficiency and fatigue in adolescent females with heavy menstrual bleeding. Haemophilia 2012;1-6. 

   Niedobór żelaza – kiedy rozpocząć suplementację?
ACTIFEROL FE 30 mg - 30 kaps.

24,39 zł

   Niedobór żelaza – kiedy rozpocząć suplementację?
OLIMP CHELA FERR FORTE - 30 kaps.

15,87 zł

Zdjęcie autora
dr n. farm. Magdalena Stolarczyk
dr n. farm. Magdalena Stolarczyk – mama 3 dzieci, z wykształcenia farmaceutka – doktor nauk farmaceutycznych, absolwentka Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, blogerka (www.farmaceuta-radzi.pl), autorka artykułów w czasopismach polskich i zagranicznych, autorka szkoleń i wykładów dla farmaceutów, autorka warsztatów dla rodziców, dyplomowana Promotorka Karmienia Piersią. Ponadto ekspert merytoryczny Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych oraz inicjatorka i autorka kampanii edukacyjnej „Leki to nie cukierki”i współautorka kampanii edukacyjnej „Lek bezpieczny oczami dziecka”
Podobne wpisy

2017-07-25

Jak walczyć z niedobrem żelaza w ciąży i w czasie karmienia?
Symptomami niedoboru żelaza są najczęściej zawroty głowy, szybsze bicie serca, czy zadyszka. Aby upewnić się,...